یکم:
کبک ناقوسزن و شارک سنتور زن است...(2)
سید سینا حسینی
در بخش قبلی با کلیاتی در مورد سنتور آشنا شدیم. حال موارد ریزتری را بررسی می کنیم. همانطور که می دانید از معایب سنتور این است که وقتی کوک شد دیگر از نت مشخصی در پوزیسیون خاص آن، کوک دیگری نداریم جز در چند خرک و نت خاص. مثلا به کوک شور سل در سنتور سل کوک نگاه کنید:
همانطور که می بینید. از رکرن تنها یک خرک موجود است و آن هم در پوزیسیون بم می باشد. یعنی نوازنده وقتی به سلمک و شهناز برسد دیگر باید در محدوده بم سنتور حرکت کند و آزادی عمل برای سوال و جواب در اکتاوهای مثفاوت را ندارد. قابل ذکر است کوک های دیگری هم برای شور سل وجود دارد. مثلا ر زرد بکار ، ر سفید کرن (با حرکت خرک هفتم به سمت چپ) یا ر زرد و سفید بکار و ر پشت خرک کرن. اما این ها هیچ تغییری در اصل ماجرا ندارد. فقط مثلا کوک ر زرد بکار و ر سفید کرن دست نوازنده را در محدوده عزال و حسینی بازتر می کند. (کوک ر زرد کرن و ر سفید بکار مناسب دشتی و افشاری و ترک ، کوک ر زرد بکار و ر سفید کرن مناسب شور و کوک ر زرد و سفید بکار و ر پشت خرک کرن مناسب ابوعطاست. البته شاید در قطعه ای این گونه نباشد.)
در بالا برای ر سفید کرن، در پرانتز نوشته شده، با حرکت خرک هفتم به سمت چپ. دلیل این امر این است که اگر نوازنده به بکار آن خرک احتیاج داشت با حرکت خرک به سمت راست به کوک مورد نظر برسد. یا مثلا در ماهور هم همین طور است. خرک هفتم به سمت چپ میرود تا نوازنده در هنگام نوازندگی اگر بکار خواست خرک را جابجا کند و دست به کوک نشود. و باز اگر به دلکش یا راک رسید به جای کوک کردن دست به خرک شود.
حرکت خرک در سنتور امری عادی است. اما بهتر است در اجرای زنده حتی الامکان این کار لااقل با ساز نه خرک صورت نگیرد ، چرا که ساز نه خرک سازی کوک بالاست و فشار سیمها علاوه بر اینکه حرکت خرک ها را سخت می کند ، امکان ناکوک شدن چهار سیم آن خرک را هم فراهم می کند. اما با این حال گاه نوازنده از روی اجبار دست به خرک می شود. مثلا در جشن هنر شیراز در سال 1351 که آقایان تهرانی ، بهاری ، شهناز و پایور دستگاه همایون می نوازند، فرامرز پایور خرک اول سیمهای سفید خود را به سمت راست آورده بودند و از کرن تبدیل به بکار کرده بودند تا آن مقدمه دلنشین شان را با گروه بزنند. وقتی قطعه تمام می شود ایشان سریعا دست به خرک می شوند و دوباره خرک را کرن می کنند. چرا که تکنوازی بخش عشاق بر عهده ایشان است. (قابل ذکر است کوکی که استاد پایور در آن برنامه کرده اند کوک جالبی است که برای جلوگیری از طول کلام از ذکر آن خودداری می کنم) یا در جشن هنری دیگر در ماهور، هنگام نواختن پیش درآمد ماهور، اثر مرحوم علی اکبرخان شهنازی، گروه وقتی به دلکش می رسد، فرامرز پایور به سرعت دست به خرک شده و ر سفید (خرک هفتم) را کرن می کنند و در فرود، همانطور که گروه در حال نواختن پیش درآمد است، ایشان دوباره به سرعت ر را تبدیل به بکار می کنند. به این دلیل این دو اجرا را شاهد مثال آوردم که نمونه های تصویریشان موجود است.
برای رفع این محدودیت ها آمده اند سازهای 11 و 12 خرک ساخته اند. این ساز ها علاوه بر خرکهای بیشتر کوک پایین تری هم دارند و حرکت خرکها ساده تر است.
حسن بیشتر بودن خرک های این سازها در این است که نوازنده بدون تغییر ساز می تواند یک مقام را در مایه های مختلف بنوازد بدون اینکه گردش های مضرابی برایش مشکلی ایجاد کند. مثلا اگر با ساز 12 خرک از خرک سوم شور را شروع کند (مانند کاری که در نه خرک ها انجام می شود) به شور می دست پیدا کرده و چون 6 خرک در بالا و 2 خرک در پایین را داراست (مانند آنچه در نه خرکها موجود است) از لحاظ گردش مسئله ای ندارد. اگر خواننده ای پیدا شد و از شور فا شروع کرد باز مشکلی ندارد و تمام خرک ها برای راحتی گردش مضرابهایش موجود است. هم چنین مایه های دیگر.
شاید این سوال به وجود آید که با وجود این حسن بزرگ ساز 12 خرک چرا 9خرک معمول شده است؟ چند دلیل اصلی وجود دارد:
- یکم اینکه صدای این سازها آن شفافیت و درخشندگی سنتور های 9خرک را ندارند و زیاد مناسب نیستند.
- دوم اینکه نواختنشان به این راحتی هم نیست! نوازنده باید سطح بزرگتری را پوشش دهد و تسلط ذهنی برروی این سازها کار زیادی می برد.
- سوم اینکه همانطور که در شماره پیش و در جدول مربوطه دیدید تعداد 5 نت یک اکتاو در پوزیسیون دیگر هم موجود است. یعنی نت دوی خرک هشتم پوزیسیون اول ، همان نت دوی خرک اول پوزیسیون دوم است. یا ر و می و ... خرک های بعدی. این تکرار نت هایی که روی خطوط حامل یک محل را دارا می باشد، مسئله نت نویسی برای این سازها را دچار مشکل می کند و به همین دلیل است که تمام نت نویسی های موجود برای سازهای 9خرک می باشند.
- چهارم اینکه حمل و نقل سازی که وجه بزرگ آن حدود یک متر و پنج شش سانتی متر و ارتفاع آن بیش از 40 سانتی متر است کار مشکلی است.
تمام اینها دلایلی است که ساز 9 خرک را ساز استاندارد کرده است و استفاده از آن را متداول تر کرده است و اصولا آموزش سنتور از روی ساز 9 خرک علمی تر است. چرا که هنرجو به راحتی می تواند با آن تکنیک خود را قوی کند. مثلا اجرای یک پاساژ خاص شاید در سنتور 11 خرک ساده تر باشد؛ چون دست احتیاجی به تغییر پوزیسیون ندارد اما در سنتور نه خرک نوازنده باید آنچنان ذهن و دستش با هم هماهنگ باشد که پرش های مضرابی را تمیز اجرا کند. و کلا به علت تطبیق کامل و دقیق سازهای 9خرک با مایه های موسیقی ملی ، ساز 9 خرک را می توان ساز علمی تری نسبت به دیگر اشکال سنتور دانست. البته با استفاده از سازهای 10 و 11 و 12 "قرآن غلط نخواهد شد". اینجا فقط بحث مقایسه است. نوازنده باید نوازنده باشد!!
حال که بسیاری از موارد گفته شد مفید می بینم که کوکهای پنج گام موسیقی ایرانی برای سنتور 9خرک سل کوک را ارائه دهم تا مواردی که بیان آن ممکن نیست روشن شود. کوک ها را ببینید:
برای دیدن بهتر تصویر، بر روی عکس کلیک راست کنید و گزینه save picture asرا انتخاب کنید.
برای نمونه از بررسی کوک هایی که مطالعه نمودید می توان موارد جالبی استخراج کرد. مثلا شما اگر نیاز به شور لا داشته باشید باید از سنتور لا کوک استفاده کنید، اما با تعویض سنتور فقط مایه به یک پرده فوقانی منتقل می شود و هیچ تغییری در مضراب گذاری ها رخ نمی دهد. اما در سازی مثل تار با چنین تغییری انگشت گذاری ها متفاوت می شوند. این یک حسن سنتور است که از معایب آن مشتق شده است!!
در بخش بعدی راجع به ویژگی های یک سنتور خوب صحبت خواهد شد.
ادامه دارد...
دوم: تکنوازان
تکنوازان 733 دانلود
دستگاه: ماهور
سنتور: مجید نجاحی
کمانچه: کامران داروغه
تنبک: جهانگیر ملک
سوم: شما و رادیو
1 – در بخش نخست اجرای زنده آواز بیات ترک را با صدای 3 خواننده زیر خواهید شنید: دانلود
ایرج
خوشتر ز عیش و صحبت و باغ و بهار چیست؟ ساقی کجاست گو سبب انتظار چیست؟
گلپا
دیوانه محبت جانانه ام هنوز دست از دلم بدار که دیوانه ام هنوز
بر من مبند تهمت عقل، ای فرشته دیوانه ام به جان تو دیوانه ام هنوز
دلکش
امروز از دولت بیدار عزیزان شادیم در گلستان وفا از غم خار آزادیم
شادی بزم جم و صحبت اصحاب کمال سرخوش از جام جلالیم و ز قسمت شادیم
ترانه:
من تو رو میخوام با همه ناز و ادایت به خدا من تو رو میخوام به جفایت به وفایت به خدا
بیا به خاطر خدا به من بگو چه کار کنم دلم می خواد ز کوی تو فرار کنم فرار کنم
مرا تو چاره سازی تو مست جام نازی
2 – در بخش دوم نیز چنین می شنوید: دانلود
- ترانه با صدای گوگوش:
همصدای خوبم بخون تا بخونم عمر من تو هستی بمون تا بمونم
یه جا ابره آسمون یه جا پر از ستاره یه جا آفتابیه آسمون، یه جا می باره
بی تو اما همه جا ابری و غم گرفتس ابر آسمون یه قطره بارونم نداره
تو اگه باشی آسمون صافه غصه ها پشت كوه قافه
با تو من بهارم بی تو شوره زارم، وقتی هستی خوبم
وقتی نیستی بی تو یه قاب شكسته رو دیوارم
اون ور دنیا شبه این ور دنیا روزه یه جا خورشید خاموشه یه جا داره میسوزه
بی تو اما، شب و روز فرقی با هم نداره تو چشمای منتظرم سیاهی موندگاره
تو اگه باشی، ابرا میبارن دشتای خالی پر گل میشن
- اجرای بی کلام همین ترانه با پیانوی انوشیروان روحانی:
- گفتگو با پرویز یاحقی
- آواز و ترانه با صدای ایرج، ویلن اسدالله ملک و تنبک صیرفی در مایه بیات اصفهان:
آواز و ضربی با شعر حافظ
ای که در کوی خرابات مقامی داری جم وقت خودی ار دست به جامی داری
بوی جان از لب خندان قدح می شنوم بشنو ای خواجه اگر زآنکه مشامی داری
ای صبا سوختگان بر سر ره منتظرند گر از آن یار سفرکرده پیامی داری
خال سرسبز تو خوش دانه عیشیست ولی بر کنار چمنش وه که چه دامی داری
ترانه "مگه میشه"
گاهی وقتا که دلت می خواد خودت باشی و یارت مگه میشه
دوست داری دوباره برگردی سوی شهر و دیارت مگه میشه
گاهی وقتا که چشم حادثه بیدار میشه هفت تا آسمون روی دوش تو آوار میشه
خیلی تلخه می دونم اما خودت یه روز می بینی چه جوری پیش چشات آیینه دیوار میشه
گاهی وقتا واسه آدم نمیاد نمیاد نمیاد
کاریش نمیشه کرد زندگی اینجوری می خواد