| تبليغات | X |
یکم : سرمقاله
بازسازی آثار گذشتگان
سلام به همگی :
در شماره گذشته به بازسازی آثار پرویز یاحقی – البته بدون اجازه آفریننده اثر – پرداختیم ؛ این بار به آقای همایون خرم می پردازیم :
تقریبا پس از اجرا و فروش نسبتا موفق آلبوم یاد استاد که برگرفته از ساخته های علی تجویدی با صدای علیرضا افتخاری بود ، موج بازخوانی تصنیف های قدیمی آغاز شد و هنرمندانی چون : جواد لشکری ، فضل الله توکل ، عباس خوشدل ، محمد میر نقیبی . ... و در نهایت همایون خرم هم به این کار دست زدند .
حتی آثار هنرمندان فقید ، مانند : حبیب الله بدیعی و مهدی خالدی و ... نیز از این موج جدید بی نصیب نماندند .
به نظرم این بازسازی ها را از چند جهت می توان بررسی کرد تا نظر دوستان چه باشد :
1- شعر :
الف ) حذف اشعار : در بازسازی برخی آثار متاسفانه اشعار چنان حذف شدند – به علت عدم مجوز و ...- که به پیوستگی مطلب و مفهوم ترانه کاملا آسیب رساندند .
مانند : آلبوم یاد استاد که با اعتراض شدید آقای معینی کرمانشاهی سراینده برخی ترانه ها روبرو شد و البته ظاهرا در انتشار دوباره آن این ایراد تا حدی بر طرف شد .
ب ) تغییر اشعار : در برخی تصنیف ها نیز کاملا اشعار را تغییر دادند – به دلیل عدم مجوز و ... - که البته در آلبوم نیلوفرانه کاملا موفق از کار درآمد ولی مثلا در آلبوم بردی از یادم با تنظیم آقای خدارحمی ... !؟
2- اجرا و تنظیم :
الف ) ارکستراسیون : تا جایی که شنیدم بجز آلبوم به یاد آن گذشته با تنظیم شادروران مجتبی میرزاده و صدای همایون کاظمی بیشتر تنظیم ها تا حدی تغییر کردند و در برخی حتی سازبندی جدیدی و یا حتی اورتور و ملوی های تازه استفاده شد .
* هر چند آثار جدید با ضبط در استودیوهای پیشرفته کاملا با کیفیت و قابل شنیدن شدند و دیگر آن خش خش های آثار قدیمی را نداشتند اما استفاده از میکس سبب شد که دیگر آن حس و حال اجراهای زنده گذشته را نداشته باشند .
3- خواننده :
الف ) تغییر جنس صدا : تقریبا 90 درصد این آثار با صدای خوانندگان زن اجرا شده بودند و از آنجا که آهنگسازان گذشته دقیقا آهنگ را برای صدای خواننده مورد نظر با توجه به امکانات صوتی وی می ساختند و تنظیم می گردند (مانند علی تجویدی و دیگران که معمولا دیده اید هر کدام با یک خواننده مدتها کار می کرده اند) که مسلما بخاطر اجرا با صدای مرد باید تغییراتی در محدود صدایی اجرا در تنظیم مجدد به کار گرفته شوند که گاهی کاملا به علت نبودن توانایی! خواننده وضع به گونه ای بود که اگر تصنیف اولین بار با این وضع اجرا شده بود هرگز معروف نمی شد .
این وضع به دو دلیل روی می دهد :
- وسعت صدا : مانند سرگشته (تو ای پری کجایی) با صدای محمد اصفهانی که کاملا در اوج ناتوان بود .
- قدرت صدا : که یک دلیل آن ناشی از همان ضعف وسعت صدایی می باشد ولی آنچه مورد نظر من است استحکام و حجم صداست که حتی در قسمت میانی و بم صدا نیز برخی خوانندگان از آن بی بهره اند مثلا :
آلبوم به یاد گذشته با صدای همایون کاظمی و یا همین ترانه سرگشته که با صدای پرقدرت قوامی و بعدا بازخوانی کم نظیر الهه بسیار پر شکوه اجرا شده بود و در اجرای اخیر گویی ... .
عیب می ، جمله بگفتی هنرش نیز بگوی :
اما به نظر من در بازسازی آثار قدیم فایده هایی نیز نهفته است :
1- تفاوت اجراهای قدیم و جدید مشخص می شود و مشخص می شود چقدر موسیقی امروز در شعر و تنظیم و صدا - معمولا پسرفت و یا پیشرفت - کرده است .
2 - برخی شنوندگان که بخاطر حرمت صدای زن به این دسته آثار گوش نمی دهند محظوظ می شوند .
3 - برخی جوانان که این ترانه ها به سن و سال آنها نمی خورد دست کم بوجود این آثار پی می برند و اگر روحی جستجوگر داشته باشند سرانجام به سرچشمه های موسیقی اصیل دست خواهند یافت و بهره مند می شوند .
4 - آهنگسازان و ترانه سرایانی که کم کم به دست فراموشی سپرده می شدند دوباره برای نسل جوان معرفی می شوند .
در پایان فراموش نکنیم که بازسازی یک اثر به خودی خود ایرادی ندارد اما به شرطی که به قول آقای محمد رضا شجریان ، در اجرای دوباره بهتر شده باشد وگرنه چه لزومی به اجرای دوباره است ؟ (البته اینکه آیا خودشان در بازخوانی آثار بنان به اعتقاد خودشان عمل کرده اند ... ؟) .
برگردیم به اصل مطلب :
با تلاش دوست خوب وبلاگ آقا مجید از گلپایگان ، آلبوم تنها ماندم که بازخوانی آثاری از همایون خرم با صدای محمد اصفهانی و تنظیم کامبیز روشن روان بود تقدیم می شود من هم اصل برخی ترانه ها را که توانستم پیدا کنم برای مقایسه تقدیم می کنم و چند درخواست هم دارم :
1- دو ترانه که نتواسنتم پیدا کنم ، هر کدام از دوستان که دارند به وبلاگ بفرستند باعث خوشحالی من و استفاده دوستان خواهد شد .
2- در نظرسنجی وبلاگ که دادن نمره به بازخوانی این آثار است نیز حتما شرکت کنید .
3- توضیحات بیشتر را هم می توانید در بخش نظرات بنویسید که من هم سعی خواهم کرد که آقای همایون خرم را از نظرات شما آگاه کنم .
1 - غوغای ستارگان (اوج آسمان؟)
دستگاه : گام وصال
شعر از کریم فکور
خواننده : پروین
امشب در سر شوری دارم امشب در دل نوری دارم
باز امشب در اوج آسمانم باشد رازی با ستارگانم
امشب یکسر شوق و شورم از این عالم گویی دورم
از شادی پر گیرم که که رسم به فلک سرود هستی خوانم در بر حور و ملک
در آسمانها غوغا فکنم سبو بریزم ساغر شکنم
با ماه و پروین سخنی گویم وز روی مه خود اثری جویم
جان یابم زین شبها می کاهم از غمها
ماه و زهره را به طرب آرم ز خود بی خبرم ز شعف دارم
نغمه ای بر لبها نغمه ای بر لبها
2 - (روزی تو خواهی آمد؟)
* اصل این ترانه را خانم عهدیه با نام عشقی که زندگیمه اجرا کرده اند ، که من نداشتم که سراینده آن ترانه ، باز هم آقای شیرازی بوده اند .
شعر ترانه از محمد علی شیرازی
شعر آواز از سعدی*
روزی تو خواهی آمد از کوچه های باران تا از دلم بشویی غمهای روزگاران
تو روح سبز گلزار گل شاداب بی خار مرا از پا فکنده شکستنهای بسیار
تو یاس نو دمیده من گلبرگ تکیده روزی آیی کنارم که عشق از دل رمیده
ترا نادیدن من غم نباشد که در خیلت به از ما کم نباشد*
من از دست تو در عالم نهم روی ولیکن چون تو در عالم نباشد*
3 - (پریشان)
* اصل ترانه در گلهای رنگارنگ 575 با صدای خانم سیمن غانم اجرا شده است و گویا خانم عهدیه هم در فیلم دنیای پرامید اجرا کرده اند که من آن را در اختیار ندارم .
مایه : اصفهان
ترانه : محمد علی شیرازی
مرا که با تو شادم پریشان مکن بیا و سیل اشکم به دامان مکن
بیا به زخم عاشقان مرهم دل مرا یکدم ز غم رها کن
من ای خدا به پای این پیمان اگر ندادم جان ، مرا فنا کن
رمیده جان و دل شکسته منم به پای تو نشسته
منم به ماتم جدایی نشسته ناامید و خسته
شکسته ای دل مرا ، به من بگو چرا چرا ، به سنگ غمها
ز دام حسرت کجا گریزم که همچو مرغی شکسته بالم*
نمی توانم سخن نگویم اگر بپرسد کسی ز حالم*
فلک به سنگ کینه ها شکسته قامت مرا مگر چه کرده ام خدایا ؟
شکسته سر ، شکسته پا ز یار آشنا جدا کنون کجا روم خدایا ؟
4 - (تنها ماندم)
مایه : اصفهان
شعر : عبدالله الفت
خواننده : پروین
تنها ماندم تنها ماندم تنها با دل بر جا ماندم چون آهی بر لبها ماندم
راز خود به کس نگفتم مهرت را به دل نهفتم
با یادت شبی که خفتم چون غنچه سحر شکفتم
دل من ز غمت فغان برآرد دل تو ز دلم خبر ندارد
پس از این نخورم فریب چشمت شرر نگهت اگر گذارد
وصلت را ، ز خدا خواهم ، از تو لطف و صفا خواهم ، کز مهرت بنوازی جانم
عمر من به غمت شد طی ، تو بی من ، من و غم تا کی ، دردی هست ، نبود درمانم
5 - سکوت شکسته (پیک سحری یا مهر و ماه؟)
* این ترانه در یک شاخه گل 388 با صدای کوروس سرهنگ زاده نیز اجرا شده است .
مایه : دشتی (بیات راجه)
شعر : کریم فکور
خواننده : پروین
یکنفس ای پیک سحری بر سر کویش کن گذری
گو که ز هجرش به فغانم به فغانم
ای که به عشقت زنده منم گفتی از عشقت دم نزنم
من نتوانم نتوانم نتوانم
من غرق گناهم تو عذر گناهی
روز و شبم را تو چو مهری و چو ماهی
چه شود گر مرا ز سیاهی برهانی
چون باده به جوشم در جوش و خروشم
من سر زلفت به دو عالم نفروشم
همه شب بر ماه و پروین نگرم مگر آید رخسارت در نظرم
چه بگویم چه بگویم به که گویم این راز
غمم این بس که مرا کس نبود دمساز
6 - (فریاد)
* گویا این ترانه با نام رفته و با صدای خانم الهه و شعر معینی کرمانشاهی اجرا شده است .
دستگاه : همایون
شعر : قیصر امین پور
ای تنها ای بی تو تنها من ای با من ای همچو جان با تن
ای نسیم ای بوی پیراهن ای ز تو چشم دلم روشن
ای دل ای مرغ سحر شور آواز توکو؟
ای شکسته بال و پر شوق پرواز تو کو؟
در دل شبهای تار سوز تو ساز تو کو؟
موج سرکشم که دل داده ام به دست باد
دل به دریا می زنم تا شوم از خود آزاد
گر چه سرد و خامشم شعله شعله آتشم
گر زبانه برکشم هر چه بادا باد!
فریاد فریاد فریاد فریاد
7 - سرگشته (تو ای پری کجایی؟)
* این ترانه نخستین بار با صدای حسین قوامی در گلهای تازه 52 اجرا شد و سپس خانم الهه نیز آن را بازخوانی کردند .
دستگاه : همایون
شعر : هوشنگ ابتهاج (سایه)
شبی که آوای نی تو شنیدم چو آهوی تشنه پی تو دویدم
دوان دوان تا لب چشمه رسیدم نشانه ای از نی و نغمه ندیدم
تو ای پری کجایی ، که رخ نمی نمایی از آن بهشت پنهان ، دری نمی گشایی
من همه جا پی تو گشته ام از مه و مهر نشان گرفته ام
بوی تو را ز گل شنیده ام دامن گل از آن گرفته ام
دل من سرگشته تست نفسم آغشته تست
به باغ رویاها چو گلت بویم بر آب و آینه چو مهت جویم تو ای پری کجایی؟
در این شب یلدا ز پی ات پویم به خواب و بیداری سخنت گویم تو ای پری کجایی؟
مه و ستاره درد من می داند که همچو من پی تو سرگردانند
شبی کنار چشمه پیدا شو میان اشک من چو گل وا شو
دوم : همایون خرم
به راستی شاید فقط بتوان - از جهت شهرت - آثار علی تجویدی را همسطح ساخته های همایون خرم قرار داد .
به نظر من همایون خرم یکی از بزرگترین ملودی پردازان موسیقی اصیل ایرانی – به اصرار خودش که همیشه کلمه اصیل را در برابر کلمه سنتی استفاده می کند ، که البته به نظر من هم درست تر است - است ، بطوریکه علاوه بر تصنیف های زیبایی که ساخته در قطعات بی کلامی هم که اجرا نموده مدهوش کننده ترین ملودی ها را ساخته و اجرا کرده است .
همانطور که خود ایشان چند بار گفته اند در دوران طلایی موسیقی ایرانی ، یعنی دهه 30 و 40 به ایشان همراه با هنرمندان : علی تجویدی ، پرویز یاحقی و حبیب الله بدیعی لقب چهار سوار سرنوشت موسیقی ایرانی داده بودند ؛ بطوریکه علاقه مندان تصنیف ، هر ماه منتظر بودند که این بار کدام یک از "چهار سوار" تصنیف زیبای و تازه ای ارائه می کند .
در آن دوران هر ماه شورای موسیقی رادیو بهترین ترانه هر ماه را گزینش می کرد و در مجله رادیو ایران به گفتگو با آهنگساز و ترانه سرا و خواننده اثر می پرداخت که شما این بار مطلبی را در مورد یکی از ساخته های همایون خرم می خوانید :
تصویری از خیال
عشق من برتر از اندیشه خود در خیال از تو بتی ساخته ام
داده ام پیکر زیبای تو را آنچنان جلوه که نشناخته ام
چون دریا طوفانزا ، دو چشمت آفریدم سیه نقشی از شبها ، ز گیسویت کشیدم
به لبهای تو رنگی برتر از افسانه دادم ز مینا مستی ، از گل رنگ و بو در آن نهادم
به خیالی که بوده ام بت خود را ستوده ام
گر دیدی خسته جان شدم ناتوان شدم در پی ات به سر هر طرف دویدم
پی آن نقش آرزو همه جا رو نموده ام
من از جان می پرستم آن ، نقش جاودان ، کز تو در خیال خود آفریدم
عشق من برتر از اندیشه خود در خیال از تو بتی ساخته ام
داده ام پیکر زیبای تو را آنچنان جلوه که نشناخته ام
صبح روز جمعه دهم آبان ماه (سال ؟) بود که گوینده رادیو ایران اعلام کرد : شنوندگان عزیز اکنون پروین برای شما ترانه ای به نام "تصویری از خیال" می خواند . شعر این ترانه از تورج نگهبان است و آهنگ از مهندس همایون خرم و متعاقب این اعلام صدای گرم و دلنشین پروین که ساز سحرآمیز مهندس همایون خرم آنرا همراهی می کرد بگوش رسید که می گفت: "در خیال از تو بتی ساخته ام".
شعر زیبایی بود که در قالب آهنگی موزون از احساسی لطیف و تخیلی شاعرانه گفتگو می کرد . این ترانه پخش شد و در جلسه بررسی ترانه های ماه رادیو ایران جایزه بهترین شعر ترانه به تورج نگهبان سراینده "تصویری از خیال" تعلق گرفت و ما را بر آن داشت که درباره سراینده تصنیف و خواننده و آهنگساز آن گفتگویی کنیم .
سراینده ترانه تصویری از خیال را همه خوانندگان کم و بیش می شناسند . وقتی از ایشان درباره احساسی که موجب سرودن این تصنیف شده سوال کردیم گفت:
نمی دانم چطور برای این سوال پاسخی پیدا کنم . حتماً شما می دانید که همیشه بزرگترین اشکال شاعران و نویسندگان نیافتن کلمات یا قالبهای مناسب برای بیان عمق اندیشه ها و عرضه ظرافت خیال و احساس آنهاست . آنچه که از یک نویسنده و یا شاعر می خوانیم بدون شک همواره همراه با نقص نیافتن کلمات برای ادای احساس و اندیشه واقعی اوست . این اشکال در تمام زمینه های هنری به چشم می خورد . کما اینکه آنچه از یک آهنگساز می شنویم بدون تردید مبین تمامی احساس لطیف و ذوق سرشار او نیست . اثر یک نقاش هم نمی تواند صد در صد بازگو کننده خیالها و تصورات او باشد . احساس و اندیشه هنرمند به همان میزان که خود او درک می کند هیچگاه قابل بیان نیست و تلاش هنرمندان برای نمایاندن پندارها و تصورات خود تلاشی است دائمی و بدون سکون که پیوسته کوشش می کنند تا مردم را از تمامی آنچه که در ذهنشان می گذرد آگاه سازند و اگر غیر از این بود در مسیر کار آنها به هیچ وجه تنوع و زیبایی بوجود نمی آمد .
گاهی اوقات احساس و اندیشه آنقدر ظریف و لطیف است که قبل از ابراز و عرضه آن به زبانهای مختلف هن ر، همچون قطعه یخی که در صحرائی خشک و سوزان قرار گیرد آب و سپس بخار می شود . این افسوس و حسرت از عدم توانایی برای شناساندن احساس خود در همه زمانها ملازم کار هنرمند بوده و هست . در کار ترانه سرایی علاوه بر این اشکالات ، اشکال بزرگتری نیز وجود دارد که آن محدودیت کار سراینده می باشد . به معنای دیگر آنچه در فکرش نقش می بندد باید در کادر یا قالب شخصی که قبلاً آهنگساز آن را تعیین کرده عرضه شود . ترانه "تصویری از خیال" هم از این ترتیب مستثنی نبوده است .
آنروز مهندس همایون خرم به سراغم آمد و گفت آهنگی ساخته ام که به دل خودم نشسته . برایت آنرا می نوازم اگر پسندیدی شعرش را بگو و پس از آن سازش را در دست گرفت و شروع به نواختن آهنگی کرد. آهنگش را شنیدم و آنرا با احساس خود سازگار دیدم . زیر و بم و فواصل آهنگش به تصویری که در خیال خود آفریده بودم جان می بخشید و زبان سازش به من می گفت که آنرا به روی کاغذ بیاور و بدین ترتیب "تصویری از خیال" بوجود آمد .
سوم : تکنوازان
* برای دوستان ویلن نواز لازم به گفتن است که این قطعه در اصفهان راست کوک (اصفهان ر) یعنی کوک : ر لا ر لا اجرا شده است .
تکنوازان 166
مایه : اصفهان
ویلن : همایون خرم
سنتور : مجید نجاحی
تنبک : ؟ (جهانگیر ملک)
چهارم :
مکتب مدرن آرشه کشی ویلن
نویسنده : هارولد برکلی
ترجمه : فرخ شادان
بازنویسی : رضا رجبی از بابل
(مجله موزیک ایران سال بهمن 1339)
((مانده از شماره پیشین))
و در موومان اول کنسرتوی ر مینور اثر وینیاوسکی: (مثال 42)
بعنوان مثال برای این نوع آرشه کشی در تمپوهای آهسته مثال زیر از آداژیوی کنسرتو لا مینور اثر ویوتان کاملا مناسب است : (مثال 43)
اتود بیست و نهم کرویتز می تواند وسیله خوبی برای تمرین دتاشه نیم آرشه باشد بشرطی که با آرشه های مجزا در تمپوی در حدود (56=سیاه) تمرین گردد . عبور از سیمها البته بایستی توسط بازو بعمل آید ؛ دست و بازو بایستی در وسط آرشه روی یک خط مستقیم واقع باشند و در نوک آرشه مچ باید هم سطح با پیچ آرشه ته آرشه باشد نه بالای آن و نه پایین آن (به شکل 6 مراجعه شود) . عادتی که بعضی از نوازندگان دارند که اجازه می دهند در نوک آرشه دست از مچ پایین بیافتد خوب نیست زیرا در این صورت انگشت اول عوض قرار گرفتن در بالای چوب آرشه در کنار آن قرار می گیرد و عمل ایجاد تن خود را از دست می دهد .
دتاشه کوچک را بایستی کمی بالای وسط آرشه اجرا کرد تا بتوان با حداقل کوشش بهترین نتایج را از نظر تن صدا بدست آورد . بعبارت دیگر هر آرشه چپ باید تقریبا در وسط آرشه تمام شود ؛ مقدار آرشه ای که بکار می رود بستگی به سرعت نتها دارد .
نکاتی که در بالا راجع به سبکی و نرمی تماس آرشه و وضعیت دست گفته شد درباره دتاشه کوچک نیز صادقند .
در حالیکه دتاشه کوچک به راحت ترین وضعی درست بالای وسط آرشه نواخته میشود غالبا لازم می شود که آنرا در نیمه تحتانی یا ثلث تحتانی آرشه اجرا کنند . در این مورد اگر تمپو آهسته باشد توسط حرکت افقی بازو و اگر تمپو نسبتا تند باشد توسط حرکت ساعد و اگر تمپو سریع باشد توسط مچ دتاشه کوچک ایجاد می شود .
یک پاساژ فورته و دتاشه در روی سیم سل مانند مثال زیر از کنسرتوی سل مینور بروخ : (مثال 44)
یا پاساژ از کنسرتوی لا مینور ویوتان : (مثال 45)
یا پاساژی از پولونز وینیاوسکی که در فصل دوم ذکر شده را به بهترین وجهی با کمترین کوشش جسمی و بیشترین اطمینان از نظر اینکه تن تمیز می تواند در نیمه تحتانی آرشه بهتر از نیمه فوقانی آن اجرا نمود .
غالبا انسان پاساژهای کوتاهی از دتاشه را توام با نتهای طویل و کشیده یا گروه های نتهای لگاتو مشاهده می کند مانند مثال زیر از کنسرتو برای دو ویولن اثر باخ : (مثال 46)
(ادامه در شماره آینده)
یکم : مقدمه
حق کپی رایت کجاست ؟
اصولا در ایران حق کپی رایت رعایت نمی شود ؛ حتی خود من و شما هم رعایت نمی کنیم وگرنه می بایست این آثاری که برای دانلود در وبلاگ هایمان می گذاریم با اجازه آفرینندگان اثر ( یعنی : آهنگساز و ترانه سرا و نه خواننده ) باشد که نیست .
به هر حال شاید در مورد برخی آثار قدیمی که امروز بخاطر قانون های کشور اجازه انتشار ندارند ( مانند حرام بودن صدای زن ها و برخی مردان و ... ) یا اصولا کسی به فکر انتشار آنها نیست و یا دسترسی به آنها مشکل است (مانند برخی برنامه های گلها و تصنیف ها و ...) .
البته گاهی برخی دوستان وبلاگ نویس ، حتی آثاری که به تازگی منتشر شده اند را برای دانلود می گذارند که انصافا ضربه به تولید کنندگان اثر می باشد و در دراز مدت باعث کند شدن و حتی توقف انتشار این گونه آثار می شود .
بگذریم ...
اما نوشتار این بار من درباره دزدی های هنری می باشد ، بطوریکه من هرگاه تصنیف یا اثری بدون کلامی می شنوم که بر دلم می نشیند ، معمولا مدتی بعد متوجه می شوم که یا بازسازی از یک اثر قدیمی (که بزودی مطالب مفصلی در این باره با نمونه اصلی خواهم نوشت) است یا قسمتی از یک آهنگ قدیمی را بدون گفتن منبع آن به نام خود منتشر کرده اند .
البته ما اصطلاحی در موسیقی کلاسیک غربی داریم به نام واریاسیون که بر روی یک ملودی (یا تم) معروف اثری دیگر – با ذکر منبع - خلق می کنند ولی گاهی هنرمندان ما آن چنان آثار قدیمی را عینا استفاده می کنند که بسیار بعید به نظر می رسد فقط در حد یک تشابه ملودی و اتفاقی باشد .
امروز یکی از معروف ترین تصنیف های پس از انقلاب را هنرمند گرامی آقای عبدالحسین مختاباد آن را اجرا کرده اند می شنوید که البته بروی جلد آلبوم (همانطور که در عکس زیر می بینید) نوشته اند ملودی تصانیف از خودشان است . از آنجا ملودی اصلی این اثر در قسمت آغازین بسیار شبیه به یکی از ساخته های آقای پرویز یاحقی است – یا دست کم به گمان من شبیه است – هر دو تصنیف را می شنوید .
* البته نظر شخصی من این است که تصنیف شبانگاهان واقعا از نظر شعر و تنظیم نسبت به اجرای اصلی اگر بیشتر نباشد کمتر هم نیست ولی این دلیل نمی شود که ... !؟
* از طرفی آقای بیژن ترقی ترانه سرای اثر نخستین نیز در کتاب خاطراتی که به تازگی منتشر کرده اند بدون ذکر نام اثر دوم به این موضوع اشاره کرده اند که در زیر خلاصه آن را می خوانید .
... قضاوت با خودتان .
سفر دوم به شیراز – به قلم بیژن ترقی
در حدود 10 سال قبل از انقلاب ، محفل ادیبانه ای داشتیم در منزل استاد صالحی سمنانی که بیشتر دوستان شاعر، نظیر اساتید : مهرداد اوستا ، اخوان ثالث ، مشفق کاشانی ، جواد آذر ، ادیب طوسی و گاهگاهی هم که استاد شهریار به تهران می آمدند گرد هم آمده ، مباحث شعری و ادبی دائر می شد .
در یکی از این نشست ها که مصادف با ایام اردیبهشت بود به دوستان گفتم ، ما سال هاست نتوانستیم سفری به شیراز کنیم و دل و جانی صفا دهیم . استاد صالحی و ادیب طوسی ، ناگهان سر شوق آمده بعد از مشورتی گفتند : می رویم ، همین یکی دو روز آینده ، کاروان شعر را به سوی شیراز روانه می کنیم .
... نواری را پرویز یاحقی به من داده بود که یکی از آهنگهای نو سروده او در دستگاه دشتی بود که در مسافرت شیراز شعر آن را بسازم، شعر این آهنگ که یادگار سفر شیراز است در برنامه گلها (البته احتملا آقای ترقی اشتباه می کنند و این آهنگ در برنامه گلها ضبط نشده است که کاملا از تنظیم و ارکستراسیون آهنگ مشخص است یا اگر در گلها اجرا شده است من نشنیده ام : وبلاگ گلها ) ضبط و از شهرت چشم گیری مایه ور شد که با این ابیات آغاز می گردید :
به خاطر تو غرق گریه شدم تا لب تو پر از شهد خنده شده
نهال قدت سر کشیده اگر، برگ و بار من از ریشه کنده شده
متاسفانه آهنگ این شعر در سال های اخیر به سرقت رفت و کسانی که هیچگونه اطلاعی در زمینه آهنگسازی نداشتند سر و دست این آهنگ را شکسته و ادعا کردند از ساخته های آنان است . به قول سعدی:
سنگ بد گوهر اگر کاسه زرین شکند قیمت سنگ نیفزاید و زر کم نشود
به خاطر تو
ترانه : بیژن ترقی
خواننده : حمیرا
مایه : دشتی
به خاطر تو غرق گریه شدم تا لب تو پر از شهد خنده شده
نهال قدت سر کشیده اگر برگ و بار من از ریشه کنده شده
شنیدم اگر من به جرم وفا ، ناسزای تو را باورم که نشد
به چشم خودم بی وفایی تو دیدم و به خدا باورم که نشد
ز عشق تو چه گرفتاری ها ، چه غم و زاری ها ، ستم و خواری ها ، قسمتم نشده
به جای آن همه بیداری ها ، غم و بیماری ها ، چه دل آزاری ها ، قسمتم نشده
نیاورم از غصه دل خود پیش چشم کسان ، یک سخن به میان
غم دل {خود} کرده ام به خدا ، پشت خنده نهان ، در بر دگران
دوم :
برنامه گلها
این بار اثری زیبا در گلهای را برای شما در نظر گرفته ام که شاید در وبلاگهای دیگر دانلود کرده باشید ولی این بار با تحلیلی و نکته ای قابل توجه خواهید شنید :
* مرکب نوازی استثنایی که من تاکنون نشنیده ام ، ورود از گام افشاری به گام همایون – آن هم به این زیبایی و آسانی – در تصنیف این برنامه است . که تاکنون از دید اهل نظر پنهان مانده است وگرنه رفتن به گام عراق و بیات ترک و یا رهاب و شور که معمولا همه موسیقی دانان از گام افشاری انجام می دهند واقعا نخ نما شده است و با این همه ادعای مرکب دانی جای کارهای این چنینی واقعا خالی است که من بارها در آثار قدیمی انواع آن را – البته بدون ادعا و سرو صدا - شنیده ام که در آینده باز هم به نمونه ای دیگر خواهم پرداخت .
فقط یک نکته برای دوستان حرفه ای تر اینکه : این مرکب نوازی شگفت انگیز با استفاده از ربع پرده متغیر گام افشاری انجام شده است .
یک نکته ازین معنی گفتیم و همین باشد
گلهای رنگارنگ 460
مایه : افشاری
آهنگ : پرویز یاحقی
ترانه : بیژن ترقی
خواننده : حمیرا
اشعار : عراقی
گوینده : آذر پژوهش
گوینده :
دلی یا دلبری یا جان و یا جانان نمی دانم همه هستی تویی فی الجمله این و آن نمی دانم
به جز تو در همه عالم دگر دلبر نمی خواهم به جز تو در همه گیتی دگر جانان نمی دانم
تصنیف :
با دل من این ندیده وفا ، این نکرده خطا ، از برای خدا ، یار من تو مهربان شو
تا که خدا ، عشق و مهر و وفا ، هدیه کرده به ما ، در زمانه مرا همدم و هم آشیان شو
بیا که به زاری چو ابر بهاری بگریم و دامان تو بگیرم
اگر که به یکدم نمیرم و (.؟.) رخت ترسم که بمیرم
بیا که نگاهت ، دو چشم سیاهت ، کشیده مرا در عالم مستی
تو نور امیدی ، تو صبح سپیدی ، بیا که رود از دل غم مستی
(عراق)
چو ابر بهاری تو عقده گشایی ، به سوز دل من تو ساز و نوایی
به گلشن عشقم ، تو شبنم پاکی ، تو باد صبایی ، چه جان فزایی
(همایون)
دل من مشکن ، به خدا تو ز من
گر جدا بشوی ، بیوفا بشوی ، رفته با دگران ، آشنا بشوی
چه کنم من تنها ، من و این دل رسوا
گوینده :
من مست می عشقم ، هشیار نخواهم شد وز خواب خوش مستی بیدار نخواهم شد
چون یار من او باشد ، بی یار نخواهم ماند چون غمخورم او باشد غمخوار نواهم شد
آواز :
1- درآمد
صفای سینه ام از گرمی سخن پیداست نشان عاشقی از ناله های من پیداست
2- جامه دارن و فرود
چگونه سوز دلم را نهان کنم از خلق که آتش دلم از چاک پیرهن پیداست
3- عراق و فرود
چه پرسی از دل آشفته ام چو می بینی که حال زارم از آن زلف پر شکن پیداست
گوینده :
دلم سرگشته میدارد سر زلف پریشانت چه میخواهی از این مسکین سرگردان نمی دانم
اگر مقصود تو جان است رخ بنما و جان بستان اگر قصد دگر داری من این و آن نمی دانم
سوم : معرفی آلبوم
طوبی 2
یکی از زیباترین آلبوم های آقای پرویز یاحقی که در سالهای پس از انقلاب منتشر شد آلبوم طوبی 2 می باشد که در ضمن آن آقای یاحقی دو تصنیف از ساخته های خودشان را نیز اجرا کرده اند .
- نخست تصنیف گلهای رنگارنگ 460 که در بالا شنیدید و می توانید اجرای بدون کلام آن را هم از اینجا دانلود کنید : دانلود
- دوم تصنیف سراب آرزو که در ادامه اجرای با کلام آن را خواهید شنید :
سراب آرزو
ترانه : بیژن ترقی
خواننده : مرضیه
دستگاه : شور – ابوعطا
منم که چشمه سرابم چو نقش آرزو بر آبم
همچو قصه و فسانه ام
بلرزدم دل از نسیمی به بحر زندگی حبابم
در زمانه بی نشانه ام
آرزو آرزو
ای سراب بی کران ای امید بی نشان
ای که شعله های تو آتشم زند به جان
عشق من بود گناه من
منم عاشق منم رسوا
خار غم به دل نشسته ای
منم عاشق منم شیدا
مرغ بال و پر شکسته ای
چرا از ما تو ای زیبا رشته الفت گسسته ای
نمی پرسی ز حال ما فارغ از این جان خسته ای
جز به دل مشتاقان ، غم خانه نمی سازد
وآنکه ندارد سوزی ، دیوانه نمی سازد
سوز دل بود گواه من
به چشم تو بیگانه منم چو قصه و افسانه منم
به دلبری افسانه تویی ز عاشقی دیوانه منم
نه از دلم گیری خبری نباشدت بر ما نظری
نه اشک من سوزد دل تو نه آه من دارد اثری
چهارم :
مکتب مدرن آرشه کشی ویلن
نویسنده : هارولد برکلی
ترجمه : فرخ شادان
بازنویسی : رضا رجبی از بابل
(مجله موزیک ایران سال بهمن 1339)
نیمه فوقانی آرشه : مارتله
بخاطر تمرین و کنترل باید مارتله را در نیمه تحتانی آرشه نیز تمرین نمود برای اینکه ایجاد آکسان در وسط آرشه چپ به هیچ وجه آسان نبوده و غالبا ضروری است .
این نوع مارتله معمولا مارکاتو Marcato خوانده می شود .
نیمه فوقانی آرشه : دتاشه
سه فرم اصلی آرشه دتاشه به قرار زیرند :
الف : دتاشه بزرگ یا دتاشه تمام آرشهGrand Detache
ب : دتاشه نیم آرشه (از وسط آرشه تا نوک آرشه)
ج : دتاشه کوچک Small Detache
هر کدام از این سه فرم دتاشه بیشتر از هر نوع آرشه کشی دیگر باستثنای لگاتو بکار می رود .
دتاشه بزرگ نزدیکی با مارتله تمام آرشه داشته و تقریبا با همان روش ایجاد میگردد و اختلاف آنها در اینست که در دتاشه بین نوتها هیچ فاصله ای وجود ندارد و هر نوت تا انتهای آرشه کشیده می شود . آکسان اولیه و اصلی دتاشه توسط مخلوطی از زیاد کردن سرعت آرشه و یک فشار اضافی مختصر در شروع هر ضربه آرشه ایجاد می گردد . وقتی دتاشه خوب نواخته شود اثری دارد که با هیچ وسیله دیگری قابل ایجاد نیست .
مثالهای عالی از موارد استعمال آن در موومان آخر سونات سزار فرانک : (مثال 40)
و در قسمت اول قطعه پرلودیوم وآلگرو اثر فریتز کرایسلر که به نام پوتیانی Puganini مشهور است پیدا می شود .
بعنوان یک تمرین خالص تکنیکی ارزش دتاشه بزرگ باندازه مارتله با تمام آرشه نیست زیرا احتیاج به کنترل عضلانی زیاد ندارد اما بعنوان اتود برای ایجاد تن تمیز خیلی مهم است .
دتاشه نیم آرشه نوعی آرشه کشی است که به عللی آن طوری که باید و شاید در جای خود به کار برده نمی شود و آنرا فقط میشود در تمپوهای آهسته یا نسبتا آهسته به کار برد اما اگر خوب نواخته شود اثر بسیار درخشانی دارد که در تمپوهای آهسته باعث تعجب می شود .
از آنجائیکه در این نوع آرشه کشی هیچ شکافی بین یک نت و نت بعدی وجود ندارد بنابر این در انتهای هر ضربه باید حرکت ساعد و انگشتان را به نحو مختصر به کار برد و در این عمل به تن موسیقی حالت جوشش و زندگی می دهد اما در این حرکت نباید مبالغه گردد در این صورت تن موسیقی تضعیف خواهد شد .
بایستی به وضوح فهمیده شود که در دتاشه آرشه بطور بی مهابا به سیم کشیده نمی شود بلکه در حالی که آرشه با حرکت دورانی ساعد کنترل می شود یک فشار مختصر و بعد از آن شل کردن مختصری باید انجام شود البته نه به حدی ناگهانی که سبب آکسان شده یا ایجاد مارتله کند . فشار آرشه را می توان مطابق شکل ترسیم نمود :
دتاشه نیم آرشه را می توان بنحو مناسب فقط روی سه سیم اول به کار برد زیرا سیم سل معمولا باین حرکات سریع آرشه جواب نمی دهد . در موارد زیادی دتاشه نیم آرشه در پاساژهای صعودی کرشندو از دتاشه کوچک بوجود می آید مثلا در موومان اول کنسرتوی لا مینور باخ : (مثال 41)
پنجم : کلیپ موبایل
در ادامه این بخش که با استقبال نسبی دوستان هم روبرو شده است ، این بار آثار بسیار شنیدنی از اجراهای ارکستر ملی ایران به رهبری آقای فرهاد فخرالدینی خواهید دید که تقدیم به علاقه مندان آثار ارکسترال می کنم :
1- تصنیف : چه بد کردم چه شد از من چه دیدی (با صدای علیرضا قربانی) دانلود
2- تصنیف ای ایران (سه صدایی) دانلود
3- قطعه بی کلام دانلود
4- قطعه بی کلام دانلود
5- قطعه بی کلام (با پیانو) دانلود
6- تصنیف : زده گل خیمه به صحرا دانلود
7- تصنیف : به خدا ای صیادم مکن از دام آزادم ( همخوانی ارکستر) دانلود
8- قطعه بی کلام دانلود
9- تصنیف : شکوه پر صفای صحرا به یادم آورد تو را
10- تصنیف : ؟ دانلود
11- قطعه بی کلام (دستگاه همایون) دانلود
12- تصنیف : کیستم من راز مستی دانلود
13- تصنیف : ای جوانی رفتی ز دستم (آهنگ افشاری از حسین یاحقی ، ترانه از نواب صفا) دانلود
14- تصنیف تذرو : من تذوری خوش سرودم (آهنگ ماهور از تجویدی ، ترانه از بیژن ترقی) با صدای علیرضا قربانی دانلود
15- تصنیف اشتیاق : بی کلام دانلود
16- تصنیف: ترانه تیتراژ سریال امام علی (ع) – همخوانی دانلود
* از دوستانی که اطلاعات بیشتری درباره آهنگسازان و ترانه سرایان و خوانندگان آثار بالا دارند خواهش می کنم بقیه دوستان - و خود من - را در بخش نظرات آگاه کنند .
